Bir zorba ile karşı karşıya kalan insanın
nelerini kaybedebileceği ve hangi tedbirleri alabileceğinin ele alındığı bir
bilimsel araştırmayı kaynaklarıyla birlikte aşağıda paylaşıyorum…
Zorbasız
günler diliyorum…(02.06.2008)
Orhan Kaya
—————————————————————————————————-
MOBBİNG
NEDİR?
Mobbing, (Latince’de; psikolojik şiddet,
baskı, kuşatma, taciz, rahatsız etme veya sıkıntı vermek), özellikle hiyerarşik
yapılanmış gruplarda ve kontrolün zayıf olduğu örgütlerde, gücü elinde
bulunduran kişinin ya da grubun, diğerlerine psikolojik yollardan, uzun süreli
sistematik baskı uygulamasıdır. Son dönemde sosyoloji ve hukuk başta
olmak üzere çeşitli alanlarda disiplinler arası çalışılan bir konu haline gelmiştir.
Mobbing sözcüğü önceleri çocukların
birbiriyle olan zorbalık ilişkilerini tanımlamakta kullanılmıştır. İşyerlerinde de 1950-1960’lı yıllarda
yapılan araştırmalar, mobbingin sadece çocuklar arasında yaşanmadığını ortaya
koymuştur.
Mobbing duygusal bir saldırıdır. Yaş, ırk, cinsiyet ayrımı gözetmeden,
taciz, rahatsız etme ve kötü davranış yoluyla herhangi bir kişiye yönelen
saldırganlıktır. Kişiyi iş yaşamından
dışlamak amacıyla kasıtlı olarak yapılır. Kişinin saygısız ve zararlı bir
davranışın hedefi olmasıyla başlar. İşveren
ima ve alayla, karşısındakinin toplumsal itibarını düşürmeye yönelik saldırgan
bir ortam yaratarak kişiyi işten ayrılmaya zorlar.
Bir
araştırmaya göre mobbing, kâr amacı gütmeyen kuruluşlarda, okullarda ve sağlık
sektöründe daha yaygındır. Yüksek işsizlik oranları ve dolayısıyla çalışanın değersiz görülmesi mobbingin
artmasına neden olmaktadır. Sonuç olarak her işyerinde ve her türlü
kuruluşta rastlanabilir. Organizasyon bozukluğunun daha fazla olduğu
işyerlerinde, disiplin getirmek, verimliliği artırmak, refleksleri
koşullandırma (askeri disiplin) öne
sürülerek yapılmakta ve meşrulaştırılmaktadır.
Psikolog
Michael H. Harrison, Ph.D., yakın zamanda ABD’de 9.000 kamu çalışanı üzerinde
yapılan araştırmada, kadın çalışanların % 42’sinin, erkek çalışanların ise %
15’inin son iki yılda zorbalığa
uğradığını, bunun kayıp zaman ve verimlilik açısından 180 milyon dolara mal
olduğunun hesaplandığını belirtiyor. Leymann İsveç’te intiharların % 15’inin mobbing kaynaklı olduğunu söylüyor.
Mobbinge uğrayanların genel
özellikleri :
Mobbing genellikle ;
— İşini çok iyi, hatta mükemmel yapan;
— İlişkileri olumlu olan ve
çevresindekilerce sevilen;
— Çalışma ilkeleri ve değerleri sağlam,
bunlardan ödün vermeyen;
— Dürüst ve güvenilir, kuruluşa sadık;
— Bağımsız ve yaratıcı;
— Zorbanın yeteneklerinden üstün özelliklere sahip olan kişilere yöneliyor.
Ama kimi zaman, işyerinde sessiz, iletişim kuramayanlar da mobbingin hedefi
olabiliyor.
Zorbalar ise,
aşırı kontrolcü, korkak, nevrotik ve iktidar açlığı olan kişiler olarak
tanımlanıyor. (Leymann)
Mobbing uygulayan kişilerin ve
kurbanların kişilik özellikleri ve işyeri koşulları mobbingin nedenlerini
açıklıyor. Leyman bunları dört başlık altında topluyor:
1. Kişileri
grup kuralını kabul etmeye zorlamak
2.
Düşmanlıktan hoşlanmak
3. Can
sıkıntısı içinde zevk arayışı
4.
Önyargıları pekiştirmek
Ek olarak
mobbing uygulayanın kötü kişiliği ve patron olarak bunu hak olarak görmesi,
şişirilmiş benmerkezcilik, narsist kişilik, çocukluk travmaları da sayılabilir.
Bodsky Taciz
edilmiş çalışan adlı kitabında, “taciz ya da rahatsız etme, insanların
kendilerini ayrı tutma ve ayrıcalıklarını koruma için kurulu bir işleyişin
olmadığı zaman başvurdukları bir yoldur” şeklinde tanımlamaktadır.
Mobbing davranış biçimleri
sınıflandırılması
1.
Kendini göstermeyi ve iletişim oluşumunu etkilemek: Sözünüz kesilir,
yaptığınız iş sürekli eleştirilir, jest ve bakışlarla ilişki kesilir, yazılı ve
telefonda tehditler vs.
2.
Sosyal ilişkilere saldırı: Kimse sizinle konuşmaz, diğerlerinden ayrılmış
bir işyeri verilir, çalışanların sizinle ilişkiye geçmeleri yasaklanır, orada
değilmişsiniz gibi davranılır.
3.
İtibarınıza saldırı: Arkanızdan kötü konuşulur, asılsız söylentiler
çıkarılır, kararlarınız sürekli sorgulanır, özgüveninizi olumsuz etkileyen bir
iş yapmaya zorlanırsınız.
4.
Kişinin yaşam kalitesi ve mesleki durumuna saldırı: Hiçbir özel göreviniz
yoktur, sürdürmeniz için anlamsız ve sahip olduğunuzdan daha az nitelik
gerektiren işler verilir, işiniz sürekli değiştirilir, özgüveninizi etkileyecek
şekilde işler verilir.
5.
Kişinin sağlığına doğrudan saldırı: Fiziksel olarak ağır işler yapmaya
zorlanırsınız, fiziksel şiddet tehditleri yapılır, doğrudan cinsel taciz ve
fiziksel zarar görürsünüz.
Mobbing, işin akışına ya da bir davranışa
ilişkin bir anlaşmazlıkla başlar.
Daha sonra zorbanın saldırgan
eylemleriyle devam eder, saldırganlığa zorbanın dışında yönetim veya iş
arkadaşları da katılabilir.
Bir sonraki aşamada kurban, sorunun kaynağı, problemli ya
da akıl hastası olarak damgalanır. Süreç,
işe son verilmesi ya da kişinin ayrılması ile tamamlanır. Bu sonuç, çoğunlukla mobbingin bitmesi anlamına gelmez, çünkü
benzer bir iş kolunda çalışmak zorunda olan kişi kötü huylu, asi ya da işten
anlamaz olarak damgalanarak referansları kirlenmiş olur.
Çalışanların karşılaşabileceği olaylar
:
1. Çalışanların şerefi, doğruluğu,
güvenilirliği ve mesleki yeterliliğine saldırılar başlar. (Mesleki yeterlilik
sorgulandığı zaman bu, o kişiye güvenilemeyeceği anlamına da gelir. Eğer kişiye
güvenilmiyorsa yaptığı iş de değersizdir, kendisi de..)
2. Olumsuz,
küçük düşürücü, yıldırıcı, taciz edici, kontrol edici iletişim kurulur.
(Verilen süre içinde başarılması zor görevler vermek, izole edilmek, bilginin saklanması,
kuralların sıkça değiştirilmesi.)
3. Doğrudan
ve dolaylı, gizli veya açık yapılması. (Göz teması kurulmaz, kişi tutarsız
gösterilir, görmezden gelinir, yetkileri azaltılır.)
4. Bir veya
birkaç kişi tarafından yapılması. (Bu duruma bazen yöneticiler ve çalışanlar da
katılır.)
5. Sürekli,
çoklu ve sistemli bir biçimde zaman içinde yapılması. (Mobbingin sıklığı ve
süresi zararı büyütür.)
6. Hatalı
olanın kurbanmış gibi gösterilmesi. (Aniden yetersizmiş gibi gösterilen kişiyle
ilgili, önceden şikayet konusu olmayan bazı hatalar sorun yaratmaya başlar.)
7. Kurbanın
itibarını kaybetmeye, kafasını karıştırmaya, yıldırmaya, yalıtmaya yönelik
olması ve teslim olmaya zorlaması. (Utandırma eylemleri yapılır.)
8. Kişiyi
dışlama niyetiyle yapılması.
9. İşyerinden
ayrılmayı kurbanın tercihiymiş gibi göstermek.
10. Örgüt
yönetimi tarafından hoş görülmesi, kışkırtılması, teşvik edilmesi. (Çare aramak
için başvurulan merciler kişiyi reddeder.)
Kurbanın üzerindeki etkileri :
Mobbing
insanın mesleki bütünlük ve benlik duygusunu zedeler, kişinin kendine yönelik
kuşkusunu artırır, paranoyaya ve kafa karışıklığına neden olur, kurban kendine güven duygusunu yitirir,
kendisini yalıtabilir, huzursuzluk, korku, utanç, öfke ve endişe duyguları
yaşar.
Mobbing;
— ağlama,
— uyku bozuklukları,
— depresyon,
— yüksek tansiyon,
— panik atak,
— kalp krizine kadar giden sağlık
sorunları ve travma sonrası stres bozukluğu yaratabilir.
Western
Washington Üniversitesi profesörlerinden sosyal psikolog Gary Namie’ye göre, zorbalık kurbanlarının % 41’i bunalıma
giriyor, kadınların % 31’i,
erkeklerin % 21’i Travma Sonrası Stres Bozukluğu (PTSD)
teşhisiyle bir kez daha işyerine dönemeyerek çalışamaz oluyor. Tam anlamıyla
çalışanın kuruma ve topluma olan katkısı sıfırlanıyor.
Engelleme yönetimleri :
Mobbing
kurbanlarına, yeni bir iş araması, yardım alması, kendini yalıtmaması, özgüvenini geliştirmesi, olasılıkları
hatırlaması, yaraları sarmaya çalışması, yasal işlem yapması ve sendikaya başvurması önerilmektedir.
Mobbingin psikolojik bir saldırı
olduğu düşünülürse psikolojik savunma yöntemleri geliştirmek büyük önem
taşımaktadır. Böylece
alınan yaranın derinleşmesi önlenebilir ve kişi, iş yaşamının dışına atılmaktan
kendini kurtarabilir.
Durdurulabilir ya da engellenebilir mi?
Durdurmak ya
da engellemekten önce sorunun varlığını anlamak gerekir. Konu, Türkiye’de ne
yasal olarak tanımlanmış ne de bilinen bir olgu haline gelebilmiştir. Sınırlı
sayıda insan kaynakları uzmanı ve sayılı psikologun dışında ne sendikalar ne de
çalışma bakanlığı böyle bir sorunu gündemine almamıştır. Bu durumda sendikaya
danışıldığında ya sorun anlaşılmayacak ya da işyerlerinin doğal bir süreci
olarak görülecektir. Çünkü yaygın işsizlik ortamında başka birinin
çalıştırılmak istenmesi mümkündür ve sırf bu nedenle bu tip davranışlar
sergileniyor olabilir. Mobbing aslında sıkça karşılaşılan yıldırma kavramından
çok uzak gibi görünmese de, yıldırma olgusu genel kabul görmüş ve engellenmesi
için çalışılmayan bir konu olduğu için, hem olayın psikolojik boyutlarının hem
de korunma ve önlemlerin öne çıkarılması açısında mobbing kullanılmaktadır.
Yapılması gerekenler:
— Zorbaya
açıkça duruma itiraz ettiğinizi söyleyin, taciz edici söz ve davranışlarını
durdurmasını isteyin. Yanınızda güvendiğiniz ve gerekirse tanıklık edebilecek
bir iş arkadaşınız bulunsun.
— Olayları,
verilen anlamsız emirleri ve uygulamaları yazılı olarak kaydedin.
— İlk
fırsatta zorbayı yetkili birine rapor edin, eşitiniz ise üstünüze, üstünüz ise
yönetim kurulu ve insan kaynaklarına durumu açıkça ve kanıtlarıyla bildirin.
— Gerekiyorsa,
tıbbi ve psikolojik yardım alın. Hem yardımcı olacaktır, hem de kanıt
oluşturacaktır.
— Şikâyetiniz
hakkında kuruluşunuz içinde ne yapıldığını araştırın.
— İş
arkadaşlarınızla durumunuzu paylaşın, onlar da aynı şekilde rahatsız
olabilirler, grupça başvurmanız daha etkili olabilir.
Bunlar
mobbingi bir bütün olarak durdurmuyorsa hukuksal başvuru için elinizde
yeterince malzeme toplanmış olur. Suç olarak tanımlanması da uygulamaların
azalmasında katkı sağlayacaktır. Hem mobbingcilerin geri çekilmesini sağlayacak
hem de kurbanların çaresiz kalmasını engelleyecektir.
Avrupa’da
konuyla ilgili çok sayıda dava bulunmakta ve ağır para cezaları
uygulanmaktadır. Benzer davaların Türkiye’de de açılmasının sağlanması, mobbing
konusunda bir bilinç oluşturulması ve işverenin keyfi davranışlarının
sınırlandırılması ve son kertede ortadan kaldırılması, sendikaların bu konuda
etkinliklerinin artırılması mobbingin azaltılması yönünde önemli bir adım
olacaktır.
Türkiye’de
mobbing davaları açılmaya başlanmış olup, Şubat 2006’da Jeoloji Mühendisleri
Odasına dava açan Tülin Yıldırım bu davayı Aralık 2006’da kazanarak ilk örneği
oluşturmuştur.
Kaynaklar:
– Çobanoğlu,
Şaban, Mobbing/İşyerinde Duygusal Saldırı ve Mücadele Yöntemleri, (İstanbul:
Timaş Yayınları, 2005).
– Davenport,
Noa/ Schwartz, Ruth Distler/ Elliott, Gail Pursell (Çev.: Osman Cem Önertoy),
Mobbing, İşyerinde Duygusal Taciz, (Sistem Yayıncılık, 2003).
– Tınaz,
Pınar, İşyerinde Psikolojik Taciz (Mobbing), (İstanbul: Beta Yayınları, 2006).
– Tülin
Yıldırım, Jeoloji Mühendisleri Odası neyi kaybetti?[1]
– http://tr.wikipedia.org/wiki/Mobbing
***
14 Şubat 2013’de Milliyet’te yayımlanan bir köşe yazısı:
Kadın astsubaylar da mobbingden şikâyetçi
